SAAB Viggen: de Zweedse tegenhanger van de F-16
In dit artikel:
Op 8 februari 1967 maakte het prototype van de SAAB 37 Viggen zijn eerste vlucht vanaf Linköping — vandaag precies 59 jaar geleden. De Viggen werd in de jaren vijftig ontwikkeld als opvolger van de J32 Lansen en J35 Draken en was ontworpen rond bijzondere Zweedse operationele eisen: inzet vanaf korte, geïmproviseerde startbanen (500–800 m), betrouwbare koude starts in strenge winters, en verblijf in lage shelters en rotsachtige hangaars. Daarbij moest het toestel vooral een geïntegreerd wapensysteem voor grondaanvallen zijn; onderscheppingstaken kwamen later duidelijker in het takenpakket.
Technisch viel de Viggen op door een aantal ongebruikelijke keuzes. Het had kleine voorvleugels (canards) vóór een grote deltavleugel: die canards leverden extra draagkracht en maakten hoge prestaties op lage hoogte mogelijk. De verticale staart is inklapbaar om in lage shelters te passen — een eigenschap die je normaal slechts bij vliegdekschepen ziet. Voor de aandrijving bouwde Volvo de RM8, afgeleid van de civiele Pratt & Whitney JT8D-turbofan (gebruikelijk in passagiersvliegtuigen), maar sterk aangepast met naverbrander en thrust-reversers om korte landingen mogelijk te maken.
SAAB produceerde meerdere varianten voor uiteenlopende taken: AJ37 (aanval), SF37 (fotoverkenning), SH37 (maritieme verkenning), Sk37 (tweezitter trainingsversie), later gevolgd door de JA37 (onderschepping) en speciale Sk37E/Stör-versies voor elektronische oorlogsvoering. In de vroege jaren zeventig bood SAAB ook de 37E “Eurofighter Viggen” aan diverse Europese landen aan als vervanger van de F-104G, met voorstel om assemblage in Nederland en België op te zetten. Dat bod verloor echter van de F-16; deze afwijzing beperkte verder exportsucces.
Operationeel onderscheidde de Viggen zich door zijn lage-vluchttactiek en camouflage: AJ37’s kregen een groenbruine “splinter”-lak die zeer effectief bleek bij lage vluchten boven het Zweedse landschap. Piloten trainden routinematig extreem laag en snel vliegen — praktijk die door buitenstaanders als intensief en risicovol werd ervaren. De SF37-fotoverkenners droegen analoge camera’s en boekten lange tijd uitstekende resultaten; in een recce-wedstrijd in 2003 scoorden de Viggens hoog, ondanks moderne digitale concurrenten. De SH37 kon marineschepen volgen met radar en een 600 mm-lens en kon anti-scheepsraketten (Rb.04E) dragen.
Gedurende de jaren zeventig en tachtig moderniseerde SAAB het platform: de JA37 kreeg een langere, krachtiger motor (RM8B), een nieuwe radar en cockpit en tussen 1980–1990 werden 149 JA37’s gebouwd. In de jaren negentig werd een breed moderniseringsprogramma uitgevoerd (AJ→AJS, SH→AJSH, SF→AJSF), met nieuwe wapencomputers en de mogelijkheid om moderne wapens als de Rb15F te integreren — daarmee transformeerde de Viggen naar een echte multirole-jager, en tegelijk werd technologie getest die later in de JAS39 Gripen gebruikt zou worden.
Een belangrijke stap voor de onderscheppingstak was de aanschaf van de AIM-120 AMRAAM in 1998; Zweden was daarmee het eerste niet‑NATO-land dat dit wapen verwierf. JA37’s die voor internationale inzet geschikt moesten zijn kregen aanvullende interoperabiliteitsaanpassingen (JA37DI). Desondanks bleef de levensduur van de gemoderniseerde JA37’s relatief kort: alleen 34 toestellen kregen de omvangrijke JA37D-upgrade en de laatste Viggens werden begin jaren 2000 uitgefaseerd.
De komst van de JAS39 Gripen markeerde het einde van de Viggen. De Flygvapnet nam afscheid van de JA37 eind december 2004 (F4 Östersund-Frösön); de allerlaatste eenheid, een squadron in Luleå bijgenaamd “Akktu Stakki”, vloog op 25 november 2005 de laatste operationele missie. Veel vliegers vonden de overstap naar de Gripen technisch niet moeilijk, en de Gripen bleek in wendbaarheid en lucht‑tot‑lucht prestaties superieur.
Er zijn nog diverse Viggens bewaard: in musea en op bases doorheen Zweden en enkele in het buitenland. In Nederland staat een AJSH37 in het Aviodrome in Lelystad. De Swedish Air Force Historic Flight onderhoudt twee vliegende Viggens: AJS37 37098 (SE‑DXN), die op airshows verscheen (onder meer Volkel 2019, Kleine Brogel 2023), en de tweezits Sk37E (SE‑DXO).
Kort samengevat: de SAAB 37 Viggen was een technisch vooruitstrevend, op de Zweedse defensiebehoeften afgestemd gevechtsvliegtuig met bijzondere ontwerpoplossingen (canards, inklapbare staart, civiel afgeleide maar aangepaste motor) en een groot aantal gespecialiseerde varianten. Het toestel diende doelgericht tijdens de Koude Oorlog en legde met zijn moderniseringen een directe basis voor technologieën die later in de Gripen werden benut — waardoor de Viggen een belangrijke plaats inneemt in de geschiedenis van Europese militaire luchtvaart.